ABD Sağlık ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (HHS) ile Tarım Bakanlığı’nın (USDA) 2025–2030 Beslenme Rehberi için paylaştığı kapsamlı bilimsel rapor, dünyada olduğu kadar Türkiye’de de yankı uyandırdı. Yaklaşık yarım yüzyıldır uygulanan klasik beslenme yaklaşımlarını sorgulayan yeni rehber, beslenmeyi kronik hastalıkların yalnızca önlenmesinde değil, doğrudan iyileştirilmesinde de merkezi bir unsur olarak konumlandırıyor.
Bu köklü değişimi Doç. Dr. Binnur Okan Bakır değerlendirdi.
“Bu rapor, beslenmeyi ilk kez bu kadar net şekilde sağlığın merkezine koydu.”
ABD’de yetişkinlerin yaklaşık yüzde 70’i fazla kilolu, yüzde 40’tan fazlası obeziteli bireylerden oluşuyor. Yetişkin nüfusun yarısından fazlasında diyabet ya da prediyabet görülüyor. Bu veriler, beslenme politikalarının neden değişmesinin kaçınılmaz olduğunu açıkça gösteriyor. Yeni rehber, kronik hastalıkları yalnızca genetik ya da yaşla açıklayan anlayışı bir kenara bırakıyor ve beslenmeyi temel belirleyici olarak tanımlıyor.
Dünya Sağlık Örgütü Avrupa Bölgesi verilerine göre Türkiye, fazla kilo ve obezite açısından üst sıralarda yer alıyor. Bu durum artık bireysel tercihlerden öte, ciddi bir halk sağlığı sorunu olarak ele alınmalı.
“Karbonhidrat merkezli düşünme alışkanlığı sorgulanıyor”
Yeni rehberin en dikkat çekici yönlerinden biri, makro besin ögelerine yaklaşım. Uzun yıllar boyunca düşük yağlı, yüksek karbonhidratlı beslenme modelleri önerildi. Ancak bugün gelinen noktada bu yaklaşımın metabolik hastalıkları önlemede yetersiz kaldığı görülüyor.
Yetersiz protein alımı; kas kütlesi kaybı, insülin direnci ve metabolik yavaşlama ile ilişkilidir. Çocuklarda ise büyüme ve bilişsel gelişim üzerinde olumsuz etkiler görülebilir. Rehber, bu nedenle yaşa, fizyolojik duruma ve sağlık koşullarına uygun yeterli protein alımını temel bir ilke olarak ortaya koyuyor.
“Yağdan kaçmak değil, yağın niteliği önemli”
Artık mesele toplam yağ miktarından ziyade, yağın hangi kaynaklardan nasıl alındığı ve nasıl bir işlem gördüğü. Sağlıklı kaynaklardan alınan ve az işlenmiş gıdalardan gelen yağlar ile rafine ve yoğun işlenmiş yağların vücut üzerindeki etkileri aynı değil.
Bu değişim, yağdan tamamen kaçma döneminin kapanması anlamına geliyor. Yeni dönem, yağın niteliğini esas alan daha bilimsel bir dönem olarak değerlendiriliyor.
“Aşırı işlenmiş gıdalar için ilk kez bu kadar net bir uyarı var”
ABD’de alınan enerjinin yaklaşık yüzde 60’ı aşırı işlenmiş gıdalardan geliyor. Bu gıdalar, obezite, tip 2 diyabet ve kalp-damar hastalıklarıyla güçlü ilişkiler gösteriyor.
Federal düzeyde ilk kez bu kadar açık biçimde “aşırı işlenmiş, paketli ve hazır gıdalar sınırlandırılmalı” mesajı veriliyor. Bu, beslenme politikaları açısından çok önemli bir eşik olarak görülüyor.
“Çocuk beslenmesi geleceğin sağlığını belirliyor”
Yeni rehberde çocuk beslenmesine özel vurgu yapılması oldukça değerli. Eklenmiş şekerler, yapay tatlandırıcılar ve yoğun katkı maddeleri, çocukların metabolik dengesi ve bağırsak sağlığı açısından ciddi riskler taşıyor. Okul yemekleri ve çocuk beslenme programları bu nedenle stratejik öneme sahip.
Çocukluk çağı obezitesi, Dünya Sağlık Örgütü tarafından da “Acil Sağlık Önceliği” olarak kabul ediliyor.
Şekerli içecekler ve meyve sularının sağlıklı alternatifler olarak görülmemesi gerektiği vurgulanırken, bu net duruşun aileler için de yol gösterici nitelikte olduğu ifade ediliyor.
“Bağırsak mikrobiyomu yeni dönemin anahtar kavramı”
Yeni rehberde bağırsak mikrobiyomunun; bağışıklık sistemi, metabolik sağlık ve beyin fonksiyonlarıyla birlikte ele alınması bilimsel bir dönüm noktası olarak değerlendiriliyor. Liften zengin sebzeler, yoğurt ve kefir gibi fermente gıdalar ile geleneksel, az işlenmiş besinler artık sağlıklı beslenme önerilerinin temelini oluşturuyor.
“Topluma verilen mesaj çok net”
Rehberin topluma verdiği temel mesaj şöyle özetleniyor:
“Gerçek gıdayı esas alın. Aşırı işlenmiş ürünler yerine doğala en yakın, az işlenmiş besinleri tercih edin. Yeterli protein alın, yağın niteliğine odaklanın. Bu yaklaşım yalnızca ağırlık kontrolü için değil, uzun vadeli sağlık için de en güçlü araçtır.”
